Với chiều dài 4 km bờ biển, các làng chài của ngư dân được bao bọc bởi những bãi cát và vách đá xen kẻ nhau thuộc khu vực An Hoà, trong đó mũi Bàn Than được kết liền với những rạn san hô còn giữ được tính đa dạng sinh học cao của tỉnh Quảng Nam.

Hình 1: Khu vực mũi Bàn Than và Bãi Bấc thôn Thuận An, nơi kết liền với nhiều rạn san hô bao bọc bên ngoài

Hình 2: Một số loài san hô tạo rạn tại khu vực mũi Bàn Than

Theo kết quả nghiên cứu gần đây, thôn Thuận An hiện đang sở hữu một vùng biển có hơn 90 ha rạn san hô, với khoảng 100 loài, trong đó phần nhiều là san hô hình gạc nai và san hô khối. Trong hệ sinh thái rạn san hô Tam Hải có 41 loài rong biển, 168 loài cá, trong đó có nhiều loài có giá trị kinh tế, có thể xuất khẩu như cá hồng, cá mú, cá lượng, tôm hùm đỏ, tôm hùm sỏi và nhiều loài ốc đẹp, một số thuỷ sinh có thể dùng làm dược liệu.

Hình 3: Chợ cá thôn buổi sáng tại Bãi Bấc, khi người ngư dân đi biển vừa trở về

Tổng số các loài này được ghi nhận còn nhiều hơn so với quần đảo Cù Lao Chàm, nơi có một Khu bảo tồn biển mang cùng tên.

Hình 4: Vùng biển Tam Hải nổi tiếng với nhiều loài cá ngon

Hình 5: Vùng rạn Tam Hải phong phú các loài ốc đẹp

Đặc biệt, các rạn san hô tại thôn Thuận An còn nuôi dưỡng một nguồn giống quan trọng cho vùng biển này. Hằng năm, người ngư dân Tam Hải thu hoạch hàng vạn cá thể tôm hùm giống để cung cấp cho các vựa nuôi trồng thuỷ sản của các tỉnh phương nam.

Hình 6: Tôm hùm giống và trưởng thành, rong nho, ốc nhảy…thường được tìm thấy trong các vùng rạn

Các loài rong biển trong vùng nước Tam Hải không những tạo môi trường sống, bãi đẻ, nơi trú ẩn, nuôi dưỡng con non cho các loài tôm, cá, cua, ghẹ…mà hàng năm còn cung cấp cho cộng đồng ngư dân thôn Thuận An một nguồn sinh khối đáng kể, mang lại một nguồn thu lớn cho các hộ gia đình thông qua việc thu hoạch rong mơ và một số loài thực vật khác.

Hình 7: Rong mơ và khai thác rong mơ tại thôn Thuận An

Tuy nhiên, do áp lực của sự phát triển kinh tế trong khu vực, sự gia tăng dân số và nhu cầu đời sống của người dân ven biển, mà trong nhiều năm qua hệ sinh thái rạn san hô khu vực Tam Hải, ngày càng đứng trước những đe doạ nặng nề. Đó là việc khai thác nguồn lợi thiếu kiểm soát, giẫm, đạp lên san hô, đánh bắt các cá thể chưa trưởng thành, hoặc chưa đến mùa vụ…

Hình 8: Trứng cá Nhói bám trên các nhánh rong mơ non

Để giảm bớt các rủi ro ngày càng đè nặng lên khu hệ sinh thái rạn san hô Tam Hải, ngay từ những ngày đầu của năm 2003, cộng đồng thôn Thuận An đã cộng tác với Trung tâm bảo tồn sinh vật biển (MCD) trong việc tuyên truyền vận động bà con ngư dân tham gia các hoạt động tìm hiểu giá trị của rạn san hô, làm sạch bãi biển, thành lập các tổ hạt nhân tuần tra, giám sát việc chấp hành các quy định trong khai thác, đánh bắt nguồn lợi thuỷ sản tại địa phương…

Hình 9: Với sự hỗ trợ kỹ thuật của MCD, nhóm hạt nhân đã xây dựng được sa bàn và bản tin Khu bảo vệ rạn san hô Hòn Dứa, Tam Hải

Trong thời gian từ năm 2006 đến 2008, những người ngư dân địa phương và đặc biệt là nhóm hạt nhân đã cộng tác với các nhà khoa học của Viện Hải Dương Học Nha Trang trồng phục hồi được khoảng 1.300 tập đoàn san hô trên 120 giá thể nhân tạo và trên bề mặt nền đá gốc, tại sườn Đông Nam đảo Hòn Dứa, ở độ sâu 2-6m nước trong diện tích 500m2 mặt nước ,có vùng đệm bảo vệ là 5 ha.

Hình 10: Cấy ghép san hô dưới nước và các giá thể đã được cấy ghép san hô tại khu vực Hòn Dứa, thôn Thuận An

Từ năm 2009 đến nay, cộng đồng thôn Thuận An đã cùng với Hội Phụ nữ huyện Núi Thành thực hiện dự án bảo tồn và sử dụng bền vững hệ sinh thái rạn san hô Tam Hải, góp phần bảo vệ môi trường biển và phát triển du lịch sinh thái cộng đồng tại địa phương, theo sự hợp tác hỗ trợ của Quỹ Môi trường toàn cầu.

Một lần nữa cộng đồng đã tích cực tham gia các hoạt động tuyên truyền nâng cao nhận thức và chia sẻ trách nhiệm giữa các bên liên quan đối với tài nguyên và môi trường biển, đảo của địa phương; tham dự hội thảo, tham quan học tập, chia sẻ kinh nghiệm tại các khu bảo tồn biển Nha Trang, Rạn Trào, Cù Lao Chàm.

Hình 11: Tham quan học tập Khu bảo tồn biển Nha Trang, Cù Lao Chàm

Hình 12: Tập huấn và tham vấn cộng đồng về quy hoạch và quy chế Khu bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô Tam Hải

Đặc biệt, trên cơ sở kế thừa và phát triển các kết quả đạt được từ các nỗ lực trước đây mà cộng đồng đã cộng tác tích cực trong các hoạt động với MCD và Viện Hải Dương Học Nha Trang, bà con ngư dân thôn Thuận An đã thảo luận, xây dựng quy hoạch phân vùng và cam kết quy chế quản lý khu bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô Tam Hải. Đồng thời, người dân đã bầu chọn các tổ cộng đồng bao gồm tổ tuần tra giám sát rạn san hô, tổ du lịch sinh thái, tổ thu gom, xử lý rác thải...
Bên cạnh đó, được sự hỗ trợ nhiệt tình của Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF SGP), cộng đồng đã trang bị một số các cơ sở vật chất như tàu tuần tra, giám sát, nhà du lịch cộng đồng, thúng đáy kính, áo phao, đồ lặn, bảng hiệu...và một số vốn vay chuyển đổi sinh kế cho các chị em phụ nữ nghèo khai thác trong vùng rạn, nhằm tăng cường cho các hoạt động bảo vệ và khai thác hợp lý khu hệ sinh thái rạn san hô này

Hình 13: Bản đồ phân vùng chức năng Khu bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô Tam Hải (màu đỏ: vùng san hô, bảo vệ nghiêm ngặt; màu xanh biển nhạt: vùng khai thác hợp lý; màu vàng: vùng phát triển du lịch; màu hồng: vùng phát triển cộng đồng).

Hình 14: Tàu tuần tra, giám sát khu bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô Tam Hải

Hình 15: Bảng hiệu tuyên truyền của Khu bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô Tam Hải

Hình 16: Tổ cộng đồng tuần tra, giám sát rạn san hô phối hợp với Thanh tra Thuỷ sản và Bộ đội Biên phòng ngăn chặn và xử lý các trường hợp khai thác rong mơ sớm

Hình 17: Đại biểu GEF SGP Việt Nam đến thăm Khu bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô Tam Hải

Hình 18: Khách du lịch tập bơi thúng chai tại Bãi Nồm, thôn Thuận An; Vườn dừa Bãi Bấc.

Hình 19: Du khách ra thăm quan Hòn Dứa; các dãi đá ngầm và rạn san hô

Hình 20 : Bình minh đang lên từ Bãi Nồm, Khu Bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô Tam Hải

Mặc dầu kết quả mang lại từ Khu bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô Tam Hải mới chỉ là bước đầu, như những ánh bình đang trổi dậy, nhưng những nỗ lực của cộng đồng bà con ngư dân thôn Thuận An trong gần 10 năm qua là vô cùng to lớn và đầy ý nghĩa trong sự nghiệp bảo tồn và khai thác hợp lý nguồn tài nguyên và môi trường tại địa phương.

Trong thời gian đến, cùng với sự hỗ trợ kỹ thuật của các tổ chức, sự chia sẻ trách nhiệm của các bên liên quan, sự tham gia và nổ lực của cộng đồng, hy vọng rằng, bà con nhân dân chúng ta sẽ chung tay gìn giữ, bảo vệ môi trường, cảnh quan, các rạn san hô và nguồn lợi sinh vật đi kèm, để khai thác, sử dụng được lâu dài, bền vững, góp phần phát triển kinh tế xã hội địa phương.

Sự hình thành và phát triển Khu Bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô Tam Hải, Núi Thành sẽ cùng với Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm, Khu bảo tồn rừng dừa nước Cẩm Thanh, Hội An tạo thành một mạng lưới bảo tồn biển Quảng Nam góp phần gia tăng lợi ích của bảo tồn, làm giàu nguồn lợi sinh vật biển, nâng cao hiệu quả khai thác và cải thiện đời sống của bà con ngư dân ven biển của chúng ta.

Chu Mạnh Trinh – Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm